DAZKIRI HALILARI

DAZKIRI HALICILIĞININ TARİHSEL GELİŞİMİ 

         Dazkırı halısının ne zaman ve kim tarafından dokunduğu bilinmemekle beraber 150-200 senelik bir geçmişi olduğu ortaya çıkmıştır. Dazkırı halısı olarak bilinen halılar ilçenin Aşağı yenice köyünde dokunmuştur. Dazkırı yöresinde toprak kıraç ve verimsiz olduğundan tarım yeteri kadar gelişmemiştir. Yöre halkı geçimini sağlayabilmek için tarım dışında başka gelir kaynakları aramış ve halıcılığı gelir kaynağı olarak seçmiştir. Bu nedenle yörede halıcılık gelişmiştir. Halı motifleri nesilden nesile kültür mirası olarak geçmiş, halıcılığın mazisi çok uzun olmasına rağmen geçmiş zaman içinde çok az farklılıklar göstermiştir. 

DAZKIRI HALISININ MOTİF ÖZELLİKLERİ 

            Dazkırı halısına yöresel özellik kazandıran en büyük unsurlardan birisi de motif özellikleridir. Dazkırı halısının ortaya çıkışından günümüze kadar  motif özellikleri de diğer halılarda olduğu gibi aşırı yozlaşma olmamış , günümüze kadar orijinalliğini korumuştur. Dazkırı halısı motif özelliklerini doğadan almaktadır. Yörede yaşayan insanlar bu halılara yöresel isimler koymuşlardır. Örneğin kazayağı , çarklı halı , kalemli halı , kuşlu halı gibi. Halılar isimlerini özellilerinde bulunan motiflerden almışlardır.  

Genellikle ; 1 ana bordür , 2 küçük sedef çevresini çevrelemektedir. Yörede ana bordüre “ Tüfekli su “ veya “Büyük su “  sedeflere ise “ Menderes veya küçük su “ denmektedir. Sedefler normal büyüklükte olup , içerisinde birbirine ekli zikzaklar şeklinde çiçek motifleri bir akarsu görünümüne andırmaktadır. Bu yüzden yörede sedeflere “ Menderes “ denilmektedir.  

Ana bordürde ise tüfek ve tüfek namlusuna benzer motifler olduğundan ana bordüre “ Tüfek namlusu “ da denmektedir.    Yörede zemin sedefi genellikle değişmekle beraber , bordürdeki motifler aynı kalmıştır. Yörede en çok tutulan halılardan birisi de Kalemli halı adıyla anılan halı çeşididir. Zeminde mihraplar içerisinde yedi veya sekizerlik düzineler halinde kalem şeklinde motifler bulunduğundan  “ Kalemli Halı “ adını almıştır. Gruplaşmış kalem şekilleri büyük bir mihrabın içerisindeki bordür ve sedeflerde rapor motifler kullanılmış , motifler zeminde büyük değişiklikler göstermiştir. Bir de yörede “ Kuşlu Halı “ bulunmaktadır. Zeminin her tarafında bordür olmaksızın rapor halinde kuş motifleri hakimdir. Kuş motifleri tamamıyla ideal halinde olup kesinlikle başka bir üslup kullanılmamıştır. Kalemli halıda ise zaman zaman geometrik desenlere rastlanmıştır.  

            Dazkırı halısının motiflerinde büyük bir sadelik ve görülmekte ve bitkisel motiflerin doğadaki halinin aynısının halıya yansıtılması esas alınmaktadır. Yörede motif olarak kesinlikle bir arayış içine girilmemiş geçmişte kullanılan motifler geçerliliğini sürdürmüştür. Bu özelliği ile de yöre tarihi kültürünü korumuş , nadide halılar arasına girmeyi başarmıştır. 

            Çarklı halı dediğimiz halı tipinde ise halının tam ortasında Çarka benzer bir motif bulunduğu görülmektedir. Bu çarkın içerisinde ise haç şeklindeki kancalı motiflere rastlanır. Çark motifinin kontörünü çiçek motifleri süslemektedir. Bu tip halı motifi madalyonlu halıyı da andırmaktadır.  

Çarklı halının en büyük özelliklerinden birisi de halının dört köşesinde bulunan ibrik motifleridir. İbrik motifi sadece bu halılarda kullanılmıştır.  Zemindeki motifler fazla karışık olmayıp gayet net ve sadedir. Halı zeminini baklava dilimi şeklinde mihrap çevrelemektedir. Bu mihrabın kenarları merdiven şeklinde olup , halıcılıkta “ Su yolu “ motifi olarak bilinmektedir. Bordürde ; genelde çiçek motifleri hakim olup tekrar eden desenler kullanılmıştır.  

Sadece çiçekler üzerinde renk değişikliği yapılarak göze daha hoş görünmesi sağlanmış , aynı motif renk değiştirilerek değişik bir motif gibi gösterilmiştir. Halı da azda olsa kilim motifleri zaman zaman göze çarpmaktadır. 

            Gazelli Halı : dış sedef tavuk ayağı , iç sedef elmacık , zeminde ibrik vardır. Bordürde kırıklı su vardır. 

            Gazelli Seccade(çift gözlü) : iç sedefte eğri su , bordürde su yolu , zeminin köşesinde ibrik ve tabaka motifi vardır. 

            Ak seccade : dış sedef kedi izi , bordürde aksu, zeminin çevresinde sümbül , zeminde ise kabir taşı motifleri bulunmaktadır. Seccade çiçekler üzerinde renk değişikliği yapılmış, göze daha hoş görünmesi sağlanmış , aynı motif renk değiştirilerek değişik bir motif gibi gösterilmiştir. Halılarda az da olsa kilim motifleri göze çarpmaktadır. 

KULLANILAN MOTİFLERİN ANLAMLARI

             Merdiven şeklinde yapılan figürlerin ilahi duyguyu anlatmak amacıyla Allah’a doğru yürüyüşü , kuşu sevdiği için kuş figürü , abdest aldığı ibriği , kullandığı tüfeği , sevgiliye mektup yazdığı kalemi figür olarak kullanmıştır. Kısacası hayatına giren ve kullandığı malzemeleri figür olarak halıya ilmek ilmek işlemiştir. Dazkırı halısı genelde köşe göbekli halılardır. 

            Dazkırı halısı üzerinde motifler Türkiye’nin hiçbir yöresinin özelliklerini taşımamaktadır. Fakat diğer yörelerin etkisi altında kalmıştır. Mesela Dazkırı halısında kullanılan iki veya üç göbekli bir zemin türü Gördes ve Milas’ta kullanılmıştır. İnsanı kötülüklerden koruyan anlamına gelen Dazkırı halısındaki el motifi Bergama (Kozak) ve Milas halılarında görülmektedir. 

DAZKIRI HALISININ GÜNÜMÜZDEKİ DURUMU 

         Eski Dazkırı halılarında kullanılan Gördes düğümü yeni Dazkırı halılarında da kullanılmaktadır. Eski halılarda olduğu gibi bugünkü halılarda her ilme sırası arasında genellikle iki atkı ipi bulunmaktadır. Eskiden Dazkırı halılarının kompozisyonunu , daha çok geometrik motiflerin oluşturduğu görülmekte idi. Sonraları bu geometrik düzenlemenin içine geometrikleştirilmiş bitkisel motiflerde girmeye başladı. Yani zamanla eski desen anlayışında yozlaşmalar oldu. Bugün dokunan halıların genel kompozisyonunu ise geometrik şekil ile stilize edilmiş veya geometrik bir şekilde yaprak ve çiçek motifleri oluşturur. Yörede halı dokuyan kişilerin genelde yetenekli ve bu işe gönül vermeleri nedeniyle halılarda hata oranı çok azdır. Halk Eğitimi Merkezi Müdürlüğü aracılıyla açılan Halı Dokuma kursları sayesinde Halıcılık ve Halı Dokumacılığı daha bilinçli yapılmakta , dokuyucular eğitimli olarak halıcılığı yaşatmaktadır. Buna bağlı olarak da dokunan halılar çok muhteşem ve kaliteli halılardır. Bu yüzden Dazkırı halısı piyasada aranan ve tüketiciler tarafından tutulan bir halı özelliğini kazanmış durumdadır.         

DAZKIRI HALISINDA RENK ÖZELLİKLERİ 

            Dazkırı halısında kırmızı , beyaz , turuncu , lacivert ve cam göbeği kullanılmıştır. Zeminde kiremit kırmızısı , beyaz , lacivert ; bordürde ise yine kiremit kırmızısı, siyah , beyaz , açık yeşil , sedefler ise ceviz yeşili , beyaz , lacivert ,açık mavi tonları kullanılmıştır. 

            Kilim kısmında ipliklerin rengi kırmızı, mavi, ceviz yeşilidir. Halıda bazen sedeflerin rengi ile zeminin rengi aynı tutulmuştur. 

DAZKIRI HALISINDA KALİTE 

            Halı kaba halılar  sınıfına girip genelde 35Í40 – 30Í40 – 26Í33 kalitelerindedir. Yörede ipler el eğirmesi olduğundan halının kalitesi eğiren kişiye göre değişiklik göstermektedir. Dokuma özelliği yönünden desenlerin gayet yerli yerinde olduğu görülmektedir. Halının ebatlarına ve ipin kalınlık , incelik ayarına göre tek atkı veya çift atkı kullanılmaktadır. Kalın halılarda kalın ip ince halılarda ince ip kullanılmaktadır. İlmelik ip çift kat atkı kullanılmaktadır. Halının has hava yüksekliği 4,5mm’dir. Dazkırı halısı Türk halıcılığında kaliteli halılar arasına girmektedir. 

DAZKIRI HALISININ MALZEME ÖZELLİKLERİ

            Yöre halısını aranılan bir halı niteliğine getiren önemli unsurlardan biriside malzeme özelliğidir. Malzemede kesinlikle hiçbir karışım kullanılmamış , tamamen saf yünden yararlanılmıştır.  

Türkiye’nin hiçbir bölgesinde devamı sağlanamayan kök boya ve el eğirmesi dokunan halılar 150-200 yıl önceki malzeme özelliklerini korumuştur. Çok zahmetli olduğu halde halk sırf geleceklerini ve kalite halı imajını yıkmamak için çok büyük zahmetlere katlanmış , kök boya ve el eğirmesi olayını en iyi şekilde uygulamıştır. Halk bu ipi hiçbir dökümün veya yazılı kaynaktan elde etmemiş bu ip tamamı ile atalarından , ninelerinden dedelerinden , baba ve annelerinden nesilden nesile gelmiştir. Hangi imalatçıya sorsak “ anne ve babamdan öğrendim “ demektedir. Ayrıca yörede büyük bir yardımlaşma vardır. Herkes bildiklerini ortaya koymuş ve en iyiyi , en güzeli bulma arayışına girilmiş ve bunda muvaffak olunmuştur. Yörede dokunan halıların yünleri , yine yörede beslenilen  koyunlardan elde edilmektedir. Yün bildiğimiz “ Akkoyun “ olarak adlandırdığımız koyun cinsinden elde edilmekte , böylece yöredeki koyun besleyenlerinde yününü değerlendirme imkanı doğmaktadır. 

            Yörenin mera durumu iyi olduğundan koyunlardan elde edilen yünün kalitesi de hayli yüksektir. Çözgülük , atkılık  ve ilmelik ip , el ayarı çıkrık , kirman gibi ilkel araçlarla fabrika ayarında yapılmakta , iplerde kesinlikle gereğinden fazla incelik veya kalınlık görülmemektedir. Yörede çok eski yıllardan beri süregelmiş 2,5 numara ilmelik ip geleneği bozulmamıştır. Malzemenin kaliteli olmasına rağmen halının kalitesinin kaba kalite olduğu görülmektedir. Ahşap tezgahlarda dokuma yapılmakta olup ; yeni yeni metal tezgah uygulaması yapılmaktadır. 

            Yörede kimyasal boya  kullanılmayıp sadece lacivert renk elde edilmek amacıyla  “indigo “ denilen ithal boya maddesi kullanılmakta bu maddenin   kalitesi tercih edilmektedir. Diğer bütün renkler doğadaki bitki kökü , bitki , yaprak ve çiçeklerden elde edilmektedir. Ayrıca bu renklerin karışımları yapılarak renklerin değişik tonları elde edilmektedir. Yörede dokunun kök boyalı halılarda ışık ve yıkama haslıklarına karşı hiçbir etkilenme görülmemiştir. 50-100 yıl öncesi dokunmuş halılar bile halen ilk dokunduğu zamanki parlaklığını ve zarafetini korumuştur. Dazkırı halısı bu özelliği ile de ününe ün katmış , halıcılık tarihine altın sayfalar eklemiş , bu geleneğimizi günümüze kadar ulaştırmıştır.  

DAZKIRI HALISININ TEZGAHA AKTARILMASI 

            Dazkırı’da tezgahlar dokuyucunun evine veya halı atölyelerine halı dokutturan şirketin elemanları tarafından kurulur. Tezgahın kurulma işlemi bittikten sonra hazır gelen çözgüler tezgaha aktarılır. Daha sonra gücü işlemine geçilir. Gücü örüldükten sonra varan,gelen takılır. Varan-gelen takılırken ön teller önde arka teller arkadadır. Halının ebadına göre saçak boyu bırakılır. Daha sonra ağızlık ipi geçirilir. Ağızlık ipi tamamlandıktan sonra çiti,kilimlik örgüsü yapılır. Halı dokunmadan önce atkılık ipler ilmelik yapılır. Halı dokunurken gerekli olan bıçak, kirkit , makas, gülcan gibi aletler tamamlanır. Böylece halının dokunmasına geçilir. 

DAZKIRI HALISININ PAZARLANMASI 

            Dazkırı halıcılığında kooperatifçilik bu güne dek görülmemiş, şahıslar kendi dokudukları halıları kendileri değerlendirme yoluna gitmişlerdir. Yöredeki halıya karşı aşırı talep vardır. Halının kök boya, el eğirmesi, desen karakterleri gibi özelliklerinden dolayı imalatçının halıya müşteri araması yerine müşteri imalatçının ayağına gelmektedir. Yörede halısını götürüp pazarlarda satan çok az miktarda kişi vardır. Halılar toptan olarak tüccarlara satılmakta, bu tüccarlarda halıyı büyük kentlere satmaktadırlar. Yöre halılarına talep fazla olup, üretim az olduğundan pazarlama sorunu yoktur. Halı üreticileri fazla para kazanamadıklarını, asıl parayı kazanan kişilerin aracı tüccarlar olduğunu söylemektedirler. 

DAZKIRI HALISININ TURİSTİK YÖNÜ VE TURİZME KATKISI 

            Dazkırı halısı ve Dazkırı halıcılığının turizme büyük katkısı bulunmakta, Türk halısını dünyaya en iyi şekilde tanıtmaktadır. 

            Yörede halı köyü olarak bilinen “ MURAT KÖY” her gün turistlerin büyük bir ilgisini toplamakta Türk halısını turistlere en ayrı inceliklerine kadar tanıtmaktadır. Turistler: Yünün eğrilip ip olmasından halının tezgahtan çıkarılışına kadar bütün işlemleri A’dan Z’ ye kadar burada görmektedirler. Bundan başka Sarıkavak köyündeki “ TOPKAPI KUYUMCULUK – YENİ KOLEKSİYON MAĞAZASI ” faaliyetlerine devam etmektedir. Ayrıca yörede aslen Dazkırılı olup ilkokul öğretmenliğinden emekli olan, Avrupa ülkelerinde “HALI PROFESÖRÜ” olarak bilinen Ahmet DEMİRAĞ’ın Türk halıcılığına büyük katkıları olmuş, Avrupa televizyonlarında 33 defa gösterilmiş ve halımızı Dünya kamuoyuna tanıtmıştır. Turizm Bakanlığından izin alarak broşür ve afişler bastırarak Avrupa Devletlerinin ilgili kurum ve kuruluşlarına göndermiş Türk halısının Avrupa pazarlarında satılmasına öncülük etmiştir. Yöredeki turistik tesisler en tabii şekliyle gösterime sunulmuş göstermelik ve göz boyamacılık yoluna gidilmemiştir. 

DAZKIRI’DA KÖK BOYACILIK VE KÖK BOYA İLE YÜNLERİN BOYANMASI 

            KÖK BOYA : 

            Bitkilerin kökünden , dalından , yapraklarından , çiçeklerinden ve meyvelerinden yapılan boyaya Kök Boya adı verilir. 

KÖK BOYA İLE ELDE EDİLEN RENKLER VE YÜNLERİN BOYANMASI :

          1- KIRMIZI VE TONLARI : Halk arasında boyacılık otu adı verilen bitkinin kökleri ile elde edilir. Boyamada 3 yaş civarındaki bitkilerin kökleri kullanılır. Boyalık otları ilkbahar ve sonbaharda toplanır. Kökleri kurutularak ezilir ve toz haline getirilir. 

            Boyama suyunun miktarı tüm boyamalarda yünün kilosu başına 35-40 litredir. Boyanacak yün önceden temizlenerek, üzerinde yabancı maddelerin kalmamasına dikkat edilir. Boyalı kazanlar içinde 35 litre su kaynatılır. Bir gün önceden 10 litre su içinde ısıtılan 500 gram boyalık otu kazan içindeki suya ilave edilir. Su ve boyalık otu karışımı orta hararetteki ateş üzerinde 1 saat kaynatılır. Ayrıca kazandaki karışımın içine bir miktar su katılır. Ayrıca kaynama bittikten sonra ateş söndürülür. Bu karışım bir gün dinlenmeye bırakılır. Ertesi gün önceden ısıtılan yün kazana basılır. 1.5 saat kaynatılır. Kaynama esnasında kazanın ağzı bir kapakla kapatılmalıdır. Eğer kazan kapatılmazsa kazan içindeki su seviyesi azalır.  

            Kaynama bittikten sonra soğumaya bırakılır. Boyaması biten yünler kazandan çıkarılır. Yünler sıkılmadan süzülerek el yardımı ile asılır ve kurutulur. Bol soğuk akarsu ile yıkanır. Gölge bir yere asılarak kurutulur.  

            Kazanın 1.ci suyu ile kırmızının en koyu tonu olan krem kırmızısı elde edilir. Kazanın 2.ci suyu ile normal kırmızı elde edilir. Kazanın 3, 4, 5 ve 6.ci sularında yukarıdaki işlemler aynen tekrar edilirse kırmızının açık renkleri elde edilir. Pembe renkte bu şekilde elde edilmiş olur. 

            2- YEŞİL VE TONLARI :  

            Yeşil renk bitki yapraklarından elde edilir. Yeşil rengi elde etmek için badem yaprağı , halk arasında “ Kadın Tuzluğu” adı verilen bitkinin yaprakları ve boyacı sumağının yaprakları kullanılır.

             “ Kadın Tuzluğu” adı verilen bitkinin yaprakları bir hafta suda bekletilir. Yünler bir gün önceden ıslatılır. Yine kalaylı kazanlar içerisinde 35 litre su kaynatmak gereklidir. Kazan içerisindeki suya Kadın Tuzluğu ilave edilir. Bir miktar sey katılır. Bu karışım orta hararetteki ısıda bir saat ısıtılır. Karışım soğumaya bırakılarak bir gün dinlendirilir. Ertesi gün ıslatılan yünler kazana basılır. 2 saat kaynamaya bırakılır. Soğumaya bırakılır. Yünler kazandan çıkarılır. Bol soğuk su ile yıkanır. Gölgede kurutulur. 

             Kadın Tuzluğu ile pina yeşili(Zeytin yeşili) elde edilir. Boyacı somağının kabuk, dal ve yapraklarından açık yeşil elde edilir. Yukarıdaki işlemler boyacı somağı ile uygulanır.

         3- SİYAHIN ELDE EDİLMESİ :  

            Başmakçı’da siyahın elde edilmesinde nar meyvesi kabuğu , sumak veya kabalak bitkisi kullanılır. En çok kullanılanı ise kabalak bitkisi ve nar kabuğudur. Kabalak bitkisi kurutulur ,ezilir. Kabalak tozları bir hafta suda bekletilir. Kazanda 35 lt. su kaynatılır. Kabalak tozları ilave edilerek tekrar kaynatılır. 1 gün önceden ıslatılan yünler kazana basılır. 1 saat ısıtılır. Daha sonra yünler kazanda 1 gece bekletilir. Ertesi gün kazandan çıkarılan yünler gölgeye asılarak kurutulur. Nar kabuğuna da aynı işlemler uygulanırsa siyah elde edilir. 

4- SARI VE TONLARI :  

Anlatılana göre sarı renk bir çok bitkiden elde edilir. Bunlar asma yaprağı, fasulye , boyacı sumağının kabuk , yaprak dalları , kuru sütleğen , papatya tohumu , saman sapı , kızılcık bitkisi , karamık kökü , kızılağaç kabuğu , sıcak sarının elde edilmesinde ise kır safranı kullanılır. 

Kuru sütleğen bitkisi ile sarı şöyle elde edilir. 1 kg yün 1.5 kg sütleğen bitkisi ile 1 saat kaynatılırsa kirli sarı elde edilir. Yapılan işlemler kazanın 3, 4, 5. ci sularında yapılarsa sarının diğer tonları elde edilir. 

Halk arasında çatlak sarı adı verilen renk elde edilmek isteniyorsa 1 kg yün 1 gün önceden ıslatılır. Yeterli miktarda saman sapı ile 1 saat kaynatılır. Soğumaya bırakılır. Gölgeye asılarak kurutulur. 

Karamuk kökünden parlak sarı elde edilir.

2009

Her Hakkı Saklıdır   ©

T.C.DAZKIRI KAYMAKAMLIĞI

Hükümet Konağı - DAZKIRI / AFYONKARAHİSAR

Tel   : (0272) 421 3320

Faks: (0272) 421 3999